Transparantie is de basis van democratisch bestuur. Een overheid die zijn uitgaven verbergt, zijn contacten met lobbyisten niet registreert en documenten jarenlang achterhoudt ondanks Wob-verzoeken, is een overheid die zich aan democratische controle onttrekt. De toeslagenaffaire, de gaswinningsbesluiten in Groningen en de informele contacten tussen ministeries en grote bedrijven tijdens de coronaperiode toonden aan hoe ernstig de tekortkomingen in transparantie zijn. De KOP wil hier structureel verandering in brengen.
De Wet open overheid (Woo) die de Wob verving was bedoeld om transparantie te vergroten, maar de uitvoering laat te wensen over: responsen komen te laat, documenten worden zwartgelakt op gronden die niet getoetst worden, en overheden gebruiken de uitzonderingsclausules structureel om informatie te weigeren. De KOP wil dat actieve openbaarmaking de norm wordt: documenten worden standaard openbaar gepubliceerd, niet pas na een verzoek.
Concreet beleid
- Alle overheidsuitgaven boven €10.000 openbaar raadpleegbaar via een centraal overheidsportaal
- Verplicht lobbyregister voor Kamerleden, ministers, staatssecretarissen en topambtenaren — alle ontmoetingen met externe partijen binnen 48 uur registreren
- Actieve openbaarmaking: alle bestuursdocumenten standaard openbaar tenzij staatsgeheim of persoonsgegevens
- Woo-verzoeken binnen vier weken beantwoord — niet binnen de huidige termijn van acht weken met eindeloze verlengingen
- Zwartlakken van documenten alleen toegestaan met expliciete wettelijke grondslag, te toetsen door rechter
- Salarissen en bonussen van alle publiek gefinancierde functionarissen openbaar
- Subsidieregister: alle overheidsubsidies boven €5.000 openbaar met naam ontvanger en doel
Lobbyisme en draaideurpolitiek
Lobbyisten hebben een legitieme rol in het democratische proces — ze vertegenwoordigen belangen en verstrekken expertise. Maar wanneer de contacten tussen lobbyisten en beleidsmakers plaatsvinden buiten het zicht van de burger, kan ongewenste beïnvloeding niet worden gecontroleerd. Nederland heeft geen verplicht lobbyregister. Dat is een unicum in de westerse wereld. De KOP wil een wettelijk verplicht register invoeren met een sanctie op niet-naleving van minimaal €50.000 per overtreding.
De draaideur
Voormalige ministers en topambtenaren stromen regelmatig door naar bedrijven of lobbyorganisaties in de sectoren die ze eerder reguleerden. Dit levert een perverse prikkel op: beleid wordt mede bepaald door de carrièreperspectieven van de betrokkenen. De KOP wil een verplichte afkoelperiode van vijf jaar voor bewindslieden die overstappen naar de private sector in hun voormalige beleidsterrein, met een wettelijk verbod op lobbyen naar hun voormalige ministerie gedurende die periode.
De KOP wil ook de Algemene Rekenkamer versterken. De Rekenkamer heeft nu onvoldoende capaciteit om alle overheidsuitgaven te controleren en heeft beperkte bevoegdheden bij toezicht op ZBO's en andere uitvoeringsorganisaties. Een sterke Rekenkamer met meer budget, meer bevoegdheden en een directe rapportagelijn naar het parlement is een essentieel instrument voor publieke verantwoording.