Het vertrouwen van burgers in de politiek is historisch laag. Parlementaire enquêtes naar de toeslagenaffaire, de gaswinning in Groningen en de coronamaatregelen toonden keer op keer aan dat bewindslieden bewust informatie achterhielden, onjuiste uitspraken deden in het parlement en verantwoording ontliepen. Bewindslieden die aantoonbaar onjuist hebben verklaard, worden zelden strafrechtelijk vervolgd en politiek amper gesanctioneerd. De KOP wil hier een einde aan maken.
De term "leugendetector" is bewust provocatief gekozen om de kern van het probleem bloot te leggen: politici en topambtenaren kunnen vrijwel straffeloos liegen tegen het parlement en de bevolking. In de private sector zou een CEO die bewust onjuiste informatie verstrekt aan toezichthouders of aandeelhouders strafrechtelijk vervolgd kunnen worden. Voor bewindslieden geldt feitelijk een lagere standaard. De KOP wil dat omkeren: wie de hoogste publieke functies bekleedt, moet de hoogste standaard van eerlijkheid hanteren.
Concreet voorstel
- Verplichte integriteitsscreening voor alle Kamerleden, ministers en staatssecretarissen bij aantreden
- Jaarlijkse vermogensopgave voor alle politieke functionarissen en topambtenaren, openbaar raadpleegbaar
- Strafrechtelijke aansprakelijkheid voor bewindslieden die aantoonbaar onjuist verklaren aan het parlement
- Onafhankelijke Integriteitscommissie met bevoegdheid tot onderzoek en bindende uitspraken
- Verplichte cooling-off periode van vijf jaar voor bewindslieden die overstappen naar sectoren die ze reguleerden
- Lobbyregister voor alle contacten tussen Kamerleden en externe belangenorganisaties
- Polygrafie-onderzoek als vrijwillig instrument bij integriteitsonderzoeken — resultaten openbaar
Vertrouwen moet verdiend worden
Een leugendetector is geen magisch instrument — de wetenschappelijke betrouwbaarheid ervan is beperkt. Maar als symbolisch en praktisch onderdeel van een bredere integriteitsinfrastructuur kan het een rol spelen. Wie bereid is een integriteitstest te ondergaan, geeft daarmee een signaal af. Wie er systematisch voor weigert, roept vragen op. De KOP stelt voor dit instrument beschikbaar te stellen als onderdeel van vrijwillige integriteitsverklaringen bij aantreden in hoge publieke functies.
De toeslagenaffaire als voorbeeld
Duizenden gezinnen werden door de Belastingdienst ten onrechte als fraudeurs bestempeld. Bewindslieden wisten dit en hielden het bewust voor het parlement verborgen. Niemand is hiervoor strafrechtelijk vervolgd. De parlementaire enquête concludeerde dat er sprake was van "ongekend onrecht". Zonder structurele sancties verandert er niets. De KOP wil dat dit type machtsmisbruik in de toekomst persoonlijke consequenties heeft.
De KOP begrijpt dat een integriteitstoets voor politici gevoelig ligt — juist degenen die er het meest aan blootgesteld worden, moeten ermee instemmen. Maar burgers worden dagelijks door de overheid aan integriteitstoetsen, Verklaringen Omtrent Gedrag en schuldonderzoeken onderworpen. Het is niet meer dan eerlijk dat dezelfde standaard geldt voor de mensen die de macht hebben over die burgers.